Vijftienhonderd jaar geschiedenis Waaxens

Meer dan vijftienhonderd jaar geschiedenis van Waaxens-

Waaksens

De naam luidde in het Oudfries: Wasg-ing-ga, wat betekent “het gebied van de familie van Waske”.
Vanaf de 5e eeuw na Christus wierpen de bewoners van de kwelders langs de kuststreek terpen (wierden) op om bij hoge vloed droge voeten te houden.
Uit die tijd zijn hier de eerste bewoningsresten gevonden. In de achtste eeuw, na enkele eeuwen van strijd krijgen de Frankische koningen en de door hun gesteunde Kerk vaste voet in Friesland.

 

Als Wacheringe staat ons dorp in 744 vermeld in de goedereninventaris van het Frankische klooster Fulda (bisdom Mainz).
Vanuit dat klooster kwam de zendeling Bonifatius de Friezen in deze streek bekeren.
In 754 werd hij te Dokkum vermoord.
Invallen van Noormannen uit Denemarken braken de kerstening af, maar na een periode van onderwerping was rond het jaar 1000 de macht weer in handen van de Friese edelen (hoofdelingen).

 

De definitief gekerstende Friezen vormden onder leiding van hun hoofdelingen vrije boerenrepubliekjes, waarin op loopafstand van circa 3 km. kleine kerken op terpen gebouwd werden.
De hoofdelingen bouwden rond die kerken, aan de rand van de terp of verder weg, hun versterkte huizen van hout en later van steen (stienhûs>stins).
In de 15e tot 17e eeuw werden deze uitgebreid tot fraaie landhuizen.
Ze zijn vrijwel allemaal in het begin van de 19e eeuw weer afgebroken.
Rond de kerketerpen vormden zich als regel dorpen.

 

In Waaxens was dat niet het geval. Hier bleef het bij de kerk, twee stinzen en vier huizen, waarvan één de pastorie.
Van de stinzen is Sjuxma State rond 1700 afgebroken.
De behouden stinspoort uit 1616 getuigt nog van de stins.
De andere was Tjessens State, dat in 1896 geheel is afgebroken.

 

Nu is er alleen een kleine verhoging in het landschap van over, daar waar de provinciale weg naar Holwerd over deze woonterp heen is gelegd.
De paar huizen van Waaxens zijn in de 19e eeuw uitgebreid met een rijtje van 5 arbeidershuisjes (de fiifhûzen), en langs de provinciale weg zijn nog eens twee huizen gebouwd.
De oude weg (het huidige fiets- en wandelpad) liep toen sinds eeuwen om de dorpsterp heen.
Voor de pastorie boog zij naar links, nu het voet/fietspad Sjuksmawei, om vervolgens om de fiifhûzen heen slingerend op Brantgum aan te gaan.